Een reis naar wijsheid

Ons brein heeft zich in miljoenen jaren ontwikkeld tot een complex orgaan dat ons helpt ons leven te leiden. Het is niet één geheel, maar bestaat uit verschillende lagen, elk met hun eigen taak:

Het oerbrein (ook wel reptielenbrein genoemd): Dit is het oudste deel en is vooral gericht op overleven. Denk aan basale instincten zoals vechten, vluchten of bevriezen bij gevaar.

Het zoogdierenbrein (of limbisch systeem): Dit deel zorgt ervoor dat we emoties ervaren, zoals blijdschap, verdriet, angst of liefde.

Het mensenbrein (het cognitieve brein): Dit is het meest ontwikkelde deel. Het stelt ons in staat om complex te denken, problemen op te lossen en na te denken over wat goed en kwaad is.

Filosofie: De liefde voor wijsheid

Maar wat heeft ons brein te maken met filosofie? Filosofie komt van de Griekse woorden Philo (liefde) en Sophia (wijsheid), en betekent letterlijk ‘liefde voor wijsheid’. Het is een gestructureerde manier van nadenken over de diepste vragen van ons bestaan: wat is waarheid, wat is rechtvaardig, hoe leven we een goed leven?

De filosofie begon zo’n 3000 jaar geleden in het Oosten, maar kreeg een enorme impuls ongeveer 2500 jaar geleden, zowel in het Oosten als in het Westen. Deze periode, ook wel de ‘spiltijd’ genoemd, was een tijd van relatieve vrede waarin mensen de ruimte kregen om diepzinnige vragen te stellen.

Plato en de drie menselijke drijfveren

Toen ik me verdiepte in filosofische werken, viel het me op dat er in Plato’s beroemde boek ‘De Staat’ een interessante indeling staat van hoe wij mensen handelen. Plato beschreef drie ‘factoren’ die ons gedrag bepalen:

Plato, De Staat, door Dr. M. Van der Hoek april 1902, H7.

‘ De ene factor is die, waarmede men leert en wijsheid-lievend noemt, de andere, waardoor het dappere in ons gewekt wordt, en de derde konden we om zijn gemengden aard geen bepaalde naam geven, maar we noemden hem naar zijn grootste en krachtigste vermogen. We gaven daaraan de naam van ’t begeerlijke, wegens de heftigheid van zijn verlangen naar eten en drinken, naar bevrediging van wellust en van wat daarmee gepaard gaat; geldzuchtigheid, omdat dergelijk begeerten het meest door geld bevredigd worden.’ Ofwel:

Het wijsheid-lievende deel: Dit is het deel in ons dat wil leren en streeft naar inzicht en kennis.

Het dappere deel: Dit is het deel dat ons moed geeft en ons aanzet tot actie.

Het begeerlijke deel: Dit is het deel dat verlangt naar basisbehoeften zoals eten, drinken, genot en geld. Plato noemde het zo omdat deze verlangens vaak met geld te bevredigen zijn.

Wat mij echt opviel tijdens het lezen van allerlei filosofische teksten, zowel uit het Oosten als het Westen, is dat deze drie kenmerken keer op keer terugkwamen. Ze werden weliswaar anders verwoord, maar de diepere betekenis was altijd hetzelfde. Ik heb ze daarom simpelweg vertaald naar:

Leuk: Wat overeenkomt met het ‘begeerlijke’ deel, de dingen waar we plezier uit halen en naar verlangen.

Uitdagend: Wat past bij het ‘dappere’ deel, waar we moed voor tonen en grenzen verleggen.

Spannend: Wat aansluit bij het ‘wijsgerige’ deel, de zoektocht naar nieuwe kennis en inzichten.

Deze woorden las ik bij de motivatie van een sollicitant die zei: “Het maakt me niet uit wat voor werk ik ga doen, als het maar leuk, uitdagend en spannend is.”
Het lijkt erop dat deze fundamentele menselijke drijfveren tijdloos zijn en in verschillende culturen en tijden op een vergelijkbare manier zijn herkend.

Hieronder geef ik een overzicht van de verschillende bewoordingen die ik in diverse werken tegenkwam.

Oosterse gedachten:

Westerse gedachten:

	Plato	Aristoteles	Marcus Aurelius	Spinoza
Leuk	Begeerte	Genot	Lichaam	Lichaam
Uitdagend	Dappere	Onvermoeibaar	Ziel	Streven
Spannend	Wijsgerige	Beschouwelijk	Intelligentie	Geest

	Schopenhouwer	Gasset	Tsaar Nicolaas 1	Poetin – Trump
	inverse
Leuk	Ascese	Lichaam	Nationalisme	Moederland
Uitdagend	Quiëtisme	Ziel	Autocratie	Sterke regering
Spannend	Mystiek	Geest	Orthodoxie	Religie bindend

De Actualiteit van het Archaïsche.

Auteur Gabriel van den Brink heeft na het lezen van ruim 180.000 bladzijden aan literatuur een aantal hoofdlijnen in kaart gebracht over de menselijke evolutie.

Citaat: We gaan er In het Westen al meer dan tweeduizend jaar van uit dat ons individuele leven drie componenten telt. Dat gebeurde bij Plato, die over de rede, het gemoed en de begeerte sprak en dat gebeurde eveneens bij Freud, die een indeling naar Es, Ich en Uber-Ich voorstelde. In het voorgaande (het boek) is deze antropologie op een brede verzameling van menselijke activiteiten toegepast.